از چکیدههای اتاق تفکر افغانها
۱۸ اګست ۲۰۲۶
نوروهاب څپاند
د ملتونو په تاریخ کې ځینې ورځې یوازې د تقویم پاڼې نه وي، بلکې د هغوی د سیاسي هویت، ملي ارادې او تاریخي حافظې برخه ګرځي. د افغانستان لپاره د خپلواکۍ د بېرته ترلاسه کولو ورځ له همدې تاریخي ورځو څخه ده. په ۱۹۱۹م کال کې د افغانستان د بهرني سیاست د خپلواکۍ تثبیت یوازې یوه دیپلوماتیکه یا پوځي لاسته راوړنه نه وه؛ تر شا یې د یوه ملت دا اراده پرته وه چې د خپل برخلیک د ټاکلو واک باید د همدې خاورې د خلکو او دولت په لاس کې وي.
خو له خپلواکۍ څخه د څه باندې یوې پېړۍ په تېرېدو سره زموږ اساسي پوښتنه باید یوازې دا نه وي چې خپلواکي مو څنګه ترلاسه کړه؟ تر دې مهمه پوښتنه دا ده چې موږ له ترلاسه شوې خپلواکۍ سره څه وکړل، ولې مو د هغې د ساتنې لپاره لازم سیاسي او دولتي بنسټونه پیاوړي نه کړل، او راتلونکي نسل ته باید کوم درس پرېږدو؟
د خپلواکۍ ریښتینی درناوی یوازې په بیرغونو، شعارونو او تاریخي ویاړونو نه بشپړېږي. خپلواکي هغه مهال ژوندی ارزښت ګرځي چې په یوه پیاوړي دولت، متحد ملت، قانونمند نظام، اقتصادي وړتیا، علمي پرمختګ او متوازن بهرني سیاست کې تجسم ومومي.
له۱۹۱۹ څخه ستر تاریخي پیغام؛
د شلمې پېړۍ په پیل کې افغانستان د دوو سترو قدرتونو ـ بریتانوي هند او تزاري روسیې، او وروسته شوروي روسیې ـ ترمنځ په یوه حساس جیوپولیتیک موقعیت کې پروت و. د نولسمې پېړۍ انګرېز ـ افغان جګړو او د سیمې د قدرتونو سیالیو افغانستان ته دا تجربه ورکړې وه چې جغرافیه هم فرصت دی او هم خطر.
په ۱۹۱۹م کال کې د امیر حبیبالله خان تر وژل کېدو وروسته امانالله خان واک ته ورسېد. د هغه د واکمنۍ له لومړنیو مهمو سیاسي اهدافو څخه د افغانستان د بهرني سیاست بشپړه خپلواکي وه. درېیمه انګرېز ـ افغان جګړه لنډه وه، خو سیاسي پایله یې د افغانستان لپاره تاریخي اهمیت درلود. د ۱۹۱۹م کال د راولپنډۍ تړون او ورپسې دیپلوماتیکو تحولاتو د افغانستان د بهرنیو اړیکو د خپلواکۍ لاره هواره کړه، او د ۱۹۲۱م کال انګرېز ـ افغان تړون دغه وضعیت لا روښانه او تثبیت کړ.
له همدې ځایه د استقلال لومړنی ستر درس راولاړېږي:
ملي حاکمیت هغه وخت مانا پیدا کوي چې یو دولت د خپلې خاورې، کورني نظام او بهرني سیاست په اړه د تصمیم نیولو واقعي وړتیا ولري.
امانالله خان د خپلواکۍ تر ترلاسه کولو وروسته هڅه وکړه چې افغانستان یوازې له بهرني نفوذ څخه آزاد نه، بلکې په دننه کې هم د یوه معاصر دولت پر لور بوځي. د ۱۹۲۳م کال اساسي نظامنامه، د ادارې د عصري کولو هڅې، د تعلیم پراختیا، له نړۍ سره د مستقیمو دیپلوماتیکو اړیکو ټینګول او د دولت د بنسټونو د جوړولو پروګرامونه د همدې فکر برخې وې.
د دغو اصلاحاتو د بریاوو او ناکامیو په اړه بېلابېل تاریخي قضاوتونه شته؛ خو یو حقیقت روښانه دی: سیاسي استقلال، که د دولتجوړونې له پروژې سره یوځای نه شي، نیمګړی پاتې کېږي.
خپلواکي یوازې له بهرني اشغال څخه خلاصون نه دی؛
په کلاسیک سیاسي مفهوم کې استقلال د دولت د حاکمیت له اصل سره تړلی دی؛ یعنې دولت باید په خپله خاوره کې لوړ سیاسي صلاحیت ولري او په بهرنیو اړیکو کې د بل دولت تابع نه وي.
خو په یوویشتمه پېړۍ کې استقلال تر دې پراخه مانا لري.
یو هېواد کېدای شي رسمي بیرغ، سرحدونه، حکومت او نړیوال حقوقي شخصیت ولري، خو که امنیت یې د نورو په مرستو، اقتصاد یې په بهرنیو منابعو، سیاسي تصمیمونه یې په بهرنیو فشارونو او د دولت بقا یې په نړیوالو معاملاتو پورې تړلې وي، د هغه استقلال له جدي محدودیتونو سره مخامخ وي.
له همدې امله د معاصر استقلال پنځه بنسټیز اړخونه سره تړلي دي: سیاسي حاکمیت، مؤثر دولت، اقتصادي وړتیا، ټولنیز ـ ملي انسجام او متوازن نړیوال سیاست.
د دغو ستنو له کمزورۍ سره استقلال له حقوقي مفهوم څخه ورو ورو په سمبولیک مفهوم بدلېدای شي.
د افغانستان تر ټولو دردناک تاریخي درس؛
د افغانستان د وروستیو څه باندې پنځو لسیزو تاریخ موږ ته یوه سخته تجربه راکړې ده.
د ۱۹۷۳م کال له کودتا، د ۱۹۷۸م کال د ثور له بدلون، د ۱۹۷۹م کال د شوروي پوځي مداخلې، د ۱۹۹۰مو کلونو له کورنیو جګړو، د طالبانو له لومړۍ واکمنۍ، د ۲۰۰۱م کال له نړیوالې پوځي مداخلې، د جمهوریت له شل کلنې تجربې او د ۲۰۲۱م کال د واک له قبضي وروسته افغانستان څو ځله د داخلي سیاسي سیالیو او بهرنیو ستراتیژیکو رقابتونو د تقاطع په میدان بدل شو.
د دې اوږدې تجربې تر ټولو مهم درس دا دی چې د بهرني نفوذ دروازه اکثره وخت د داخلي کمزورۍ له لارې پرانیستل کېږي.
کله چې ملي بنسټونه کمزوري وي، سیاسي ډلې له بهرنیو قدرتونو سره د کورنیو سیالانو پر ضد اړیکې جوړوي، وسله د سیاست ځای نیسي، قانون د زور تابع کېږي او ملي ګټې د تنظیمي، قومي، شخصي یا ایدیولوژیکو ګټو قرباني کېږي؛ بهرنی مداخلهګر د نفوذ لپاره چمتو میدان پیدا کوي.
له همدې امله د استقلال دفاع یوازې په سرحد کې نه کېږي؛ د استقلال لومړۍ دفاعي کرښه د دولت دننه ده.
قوي اداره، قانون، ملي پوځ او امنیتي بنسټونه، تعلیم، اقتصادي بنسټونه، مسلکي دیپلوماسي او د خلکو سیاسي اعتماد د خپلواکۍ تر ټولو پیاوړې سنګرونه دي.
وطنپالنه؛ احساس که مسؤلیت؟
وطنپالنه طبیعي احساس دی. انسان له خپلې خاورې، ژبې، کلتور، تاریخ او ټولنې سره عاطفي اړیکه لري. خو سیاسي وطنپالنه باید یوازې احساس پاتې نه شي.
د معاصر دولت په منطق کې وطنپالنه درې اړخونه لري:
حق، مسؤلیت او مشارکت.
اتباع حق لري چې دولت یې امنیت، عدالت، تعلیم، انساني کرامت او اساسي آزادۍ خوندي کړي؛ خو په مقابل کې د قانون رعایت، د عامه شتمنۍ ساتنه، مالیاتي او مدني مسؤلیت، د ملي وحدت دفاع او د ټولنې په جوړولو کې برخه اخیستل هم د اتباعو مسؤلیت دی.
له همدې امله هغه څوک چې د وطن شعار ورکوي خو قانون ماتوي، فساد کوي، عامه شتمني شخصي کوي، قومي نفرت خپروي یا د شخصي قدرت لپاره بهرني ملاتړ ته لاس اوږدوي، د وطنپالنې له سیاسي مفهوم سره په تضاد کې عمل کوي.
وطنپالنه باید له شعار څخه په مدني اخلاقو بدله شي.
دولتجوړونه؛ د استقلال دویم پړاو؛
که ۱۹۱۹م کال د افغانستان د سیاسي استقلال تاریخي سمبول وي، د نن نسل مسؤلیت باید د مؤثر، مشروع او دوامدار دولت جوړول وي.
دولت یوازې حکومت نه دی.
حکومتونه بدلېږي؛ خو دولت باید پاتې شي. دولت اساسي قانون، ادارې، محکمې، امنیتي جوړښتونه، ملي اقتصادي نظام، عامه خدمتونه، دیپلوماسي او هغه حقوقي ـ سیاسي چوکاټ دی چې ټول اتباع په کې ځان شریک احساس کړي.
افغانستان په تېره یوه پېړۍ کې څو ځله د حکومتونو د بدلون ترڅنګ د دولتي جوړښتونو د ماتېدو تجربه کړې ده. هر ځل چې سیاسي بدلون د دولت د بنسټونو د تخریب سبب شوی، هېواد مجبور شوی چې بیا له نږدې صفر څخه د ادارې، امنیت، اقتصاد او نړیوالو اړیکو د جوړولو هڅه وکړي.
دا د ملتونو لپاره خورا لوړه بیه ده.
د راتلونکي افغانستان سیاسي اصل باید دا وي:
له حکومت سره اختلاف د دولت د ړنګولو جواز نه دی.
سیاسي مخالف باید د حکومت بدلون وغواړي، خو د وطن د بنسټونو، ملي ادارو او دولتي ظرفیتونو د ورانولو غوښتونکی نه وي.
همدا د معاصر سیاسي فرهنګ له مهمو نښو څخه ده.
ملي یووالی؛ د استقلال داخلي تضمین؛
افغانستان د قومونو، ژبو، سیمو او فرهنګي رنګارنګۍ ګډ کور دی. دا تنوع که په عادلانه سیاسي نظام کې مدیریت شي، ملي شتمني ده؛ خو که د قدرت د سیالۍ وسیله وګرځول شي، د بهرني نفوذ لپاره خطرناکه دروازه جوړېږي.
تاریخ ښيي چې بهرني قدرتونه اکثره د هغو ټولنو له داخلي درزونو استفاده کوي چې ملي توافق یې کمزوری وي.
نو د افغانستان استقلال د پښتون، تاجک، هزاره، ازبک، ترکمن، بلوچ، نورستاني، پشهيي او نورو هېوادوالو په جلا جلا بریا کې نه، بلکې په ګډ ملي دولت کې خوندي کېدای شي.
د معاصر افغانستان ملي هویت باید داسې پراخ چتر وي چې قومي او ژبني هویتونه له منځه نه یوسي، بلکې ټول د افغانستان د ګډ سیاسي تابعیت په چوکاټ کې سره راټول کړي.
موږ باید داسې مرحلې ته ورسېږو چې افغان د بل افغان سیاسي حق خپل حق، د هغه امنیت خپل امنیت او د هغه سپکاوی د ملي ټولنې سپکاوی وګڼي.
استقلال او اقتصاد؛
لوږه، فقر او مطلقه اقتصادي وابستګي د سیاسي استقلال دوستان نه دي.
هغه دولت چې د خپل عادي اداري ژوند، پراختیايي پروګرامونو او بنسټیزو اړتیاوو د تمویل لپاره تل نورو ته محتاج وي، د بهرني فشار په وړاندې یې د تصمیم نیولو ظرفیت محدودېږي.
افغانستان د جغرافیایي موقعیت، اوبو، کانونو، کرنې، بشري ځواک او د مرکزي او جنوبي آسیا ترمنځ د وصل د امکان له مخې مهم ظرفیتونه لري. خو طبیعي شتمني تر هغه ملي قدرت نه ګرځي چې اداره، قانون، تخنیکي پوهه، زیربنا او شفاف اقتصادي نظام ورسره نه وي.
د استقلال راتلونکی نسل باید دا معادله درک کړي:
اقتصادي تولید = د ملي حاکمیت د ظرفیت زیاتوالی.
هدف باید له نړۍ څخه اقتصادي انزوا نه وي. په معاصر نړیوال اقتصاد کې تقریباً ټول هېوادونه یو پر بل متکي دي. اصلي مسئله د وابستګۍ او متقابلې وابستګۍ ترمنځ توپیر دی.
افغانستان باید داسې اقتصاد جوړ کړي چې له نړۍ سره وصل وي، خو د یوې سرچینې، یوه هېواد یا یوه سیاسي محور اسیر نه وي.
علم او تعلیم؛ د استقلال خاموش ځواک؛
په نولسمه پېړۍ کې د دولتونو ځواک تر ډېره په پوځ اندازه کېده. په یوویشتمه پېړۍ کې پوځ لا هم مهم دی، خو علم، ټکنالوژي، اقتصاد، معلومات، پوهنتونونه او بشري سرمایه د ملي قدرت اساسي عناصر ګرځېدلي دي.
هغه ملت چې ماشومان یې له معیاري تعلیم څخه محروم وي، ښځې او نجونې یې له علمي او اقتصادي ژوند څخه ایستل کېږي، پوهان یې مهاجرت ته اړ کېږي او پوهنتونونه یې له نړیوال علمي بهیر څخه جلا کېږي، په اوږدمهال کې د خپل استقلال د دفاع ظرفیت کموي.
ښوونځی هم د استقلال سنګر دی.
پوهنتون هم د استقلال سنګر دی.
لابراتوار، فابریکه، کتابتون، روغتون او څېړنیز مرکز هم د ملي قدرت مرکزونه دي.
هغه نسل چې علم تولیدوي، هېواد له فکري او تخنیکي وابستګۍ ژغوري.
متوازن بهرنی سیاست؛ نه انزوا او نه تابعیت؛
افغانستان د داسې جغرافیې خاوند دی چې له نړۍ څخه په انزوا کې ژوند نه شي کولای. له مرکزي آسیا، جنوبي آسیا، چین، ایران او د لویو نړیوالو قدرتونو له ګټو سره په مستقیم یا غیرمستقیم تماس کې پروت دی.
له همدې امله زموږ د بهرني سیاست اساسي پوښتنه باید دا نه وي چې «د چا طرف ونیسو؟» بلکې دا وي چې:
څنګه د افغانستان طرف ونیسو؟
متوازن بهرنی سیاست د ټولو سره دښمني نه ده، او نه د ټولو غوښتنو منل دي. مانا یې دا ده چې افغانستان له هر هېواد سره خپلې اړیکې د متقابلو ګټو، حاکمیت، نهلاسوهنې او ملي مصلحت پر بنسټ تنظیم کړي.
موږ نه د شرق ضد افغانستان ته اړتیا لرو، نه د غرب ضد افغانستان ته؛ نه د یوه ګاونډي تابع افغانستان ته او نه د بل قدرت پوځي مورچل ته.
موږ افغانستانمحور بهرني سیاست ته اړتیا لرو.
د ننني نسل مسؤلیت؛
ننني افغان نسل ته د استقلال تر ټولو لوی پیغام دا دی چې تاریخ یوازې د ویاړ لپاره نه، د زده کړې لپاره هم دی.
موږ باید له تېرو نسلونو څخه د هغوی افتخارات له ځانه سره راواخلو، خو تېروتنې یې تکرار نه کړو.
د ننني نسل مسؤلیت دا دی چې سیاست له انتقام څخه رقابت ته، له ټوپک څخه قانون ته، له شخصیتمحورۍ څخه بنسټمحورۍ ته، له قومي بسیج څخه ملي مشارکت ته، او له بهرني اتکا څخه ملي ظرفیت ته انتقال کړي.
دا بدلون تر هرې پوځي بریا ستر تحول دی.
افغانستان هغه وخت واقعاً خپلواک کېدای شي چې افغان سیاستوال د قدرت د ترلاسه کولو لپاره د بهرني سفارت، استخباراتي شبکې، وسلهوالې ډلې یا نیابتي جګړې پر ځای د خپل ولس اعتماد ته اړتیا ولري.
د سبا نسل ته زموږ امانت؛
موږ راتلونکي نسل ته یوازې خاوره نه سپارو؛ یو دولت، یو سیاسي فرهنګ، یوه تاریخي حافظه او د ګډ ژوند یوه فلسفه هم ورسپارو.
که راتلونکي افغان ماشوم ته یو کمزوری، جګړهځپلی، متفرق او محتاج افغانستان پرېږدو، یوازې د استقلال د ورځې لمانځل به زموږ تاریخي مسؤلیت نه وي ادا کړی.
خو که داسې افغانستان ورپرېږدو چې قانون ولري، مؤثر دولت ولري، هلک او نجلۍ یې تعلیم وکړي، پوهان یې هېواد جوړ کړي، اقتصاد یې تولید وکړي، سیاسي اختلاف یې په خبرو او ټاکنیزو ـ قانوني میکانیزمونو حل شي، او بهرنی سیاست یې د ملي ګټو پر محور وڅرخي، نو موږ به د ۱۹۱۹م کال د استقلال تاریخي امانت په ریښتینې مانا ساتلی وي.
په پاي کې: استقلال یوه ورځ نه، یوه دوامداره پروژه ده؛
د افغانستان د خپلواکۍ تاریخي کلیزه باید موږ یوازې تېر وخت ته ونه ګرځوي؛ باید راتلونکي ته مو هم متوجه کړي.
۱۹۱۹ موږ ته د سیاسي ارادې درس راکوي.
وروستۍ یوه پېړۍ موږ ته د دولتجوړونې د ضرورت درس راکوي.
وروستۍ پنځه لسیزې موږ ته د داخلي اختلاف، بهرني نفوذ او د دولتي بنسټونو د ماتېدو د خطر درس راکوي.
او یوویشتمه پېړۍ موږ ته وايي چې خپلواکي نور یوازې د سرحد ساتنه نه ده؛ خپلواکي د علم، اقتصاد، قانون، ملي یووالي، مؤثرو ادارو او هوښیارې دیپلوماسۍ مجموعه ده.
له همدې امله د استقلال پیغام د نن او سبا نسلونو ته باید داسې تعریف کړو:
خپلواکي مو میراث دی، خو ساتنه یې مسؤلیت دی؛
وطن مو ګډ کور دی، خو آبادول یې ګډ مکلفیت دی؛
دولت د یوې ډلې ملکیت نه، بلکې د ملت ګډ بنسټ دی؛
او وطنپالنه یوازې له وطن سره مینه نه، بلکې د وطن په وړاندې مسؤلانه عمل دی.
راځئ د استقلال له تاریخي ویاړ څخه د راتلونکي افغانستان د جوړولو سیاسي فلسفه جوړه کړو؛ داسې افغانستان چې دولت یې پیاوړی، ملت یې متحد، سیاست یې متوازن، اقتصاد یې تولیدي، ټولنه یې علممحوره او بهرنی سیاست یې د ملي ګټو تابع وي.
همدا به د خپلواکۍ د اتلانو د مبارزې تر ټولو غوره درناوی وي، او همدا به هغه تاریخي امانت وي چې د نن نسل یې سبا نسل ته په ویاړ سپارلی شي.
ژوندی دې وي خپلواک، متحد او آباد افغانستان!